Ya İstediğiniz Her Şey Mümkün Olsaydı?

Bir eğitim fikri çoğu zaman tek bir cümleyle gelir: “Çalışan, bu kararın sonucunu gerçekten görseydi.” Ardından o cümle, bütçe tablosuna, teknik yapılabilirlik toplantısına ve nihayet “bunu mevcut sistemde yapamıyoruz” klasörüne düşer.

Bu, L&D dünyasının tuhaf bir alışkanlığı. İnsanlar öğrenmenin deneyimle güçlendiğini bilir; sonra deneyimi, ellerindeki araçta bulunan birkaç kutuya sığdırmaya çalışır. Metin ekle. Video koy. Soru sor. Sonraki sayfaya geç. Hepsi faydalı araçlar, yanlış anlaşılmasın. Ama bazen konu bir bilgi aktarımı değildir. Bazen bir depoda doğru ekipmanı seçme baskısını, müşteri görüşmesinde yanlış cümlenin güveni nasıl azalttığını ya da bir İSG kararının saniyeler içindeki etkisini yaşatmak gerekir.

İşte o anda içerik üretimi ile öğrenme deneyimi tasarımı arasındaki fark görünür hâle gelir.

“Tell me and I forget, teach me and I may remember, involve me and I learn.” [Benjamin Franklin’e atfedilir]

Atıfın Franklin’e kesin olarak ait olup olmadığı tartışmalıdır; ama cümlenin eğitim tasarımında bu kadar uzun yaşamış olması ilginçtir. Çünkü temel fikri hâlâ doğru: İnsan, yalnızca kendisine söyleneni değil, yaptığı seçimin sonucunu daha iyi hatırlar.

Sorun fikir kıtlığı değil, tasarım kıtlığı

L&D profesyonelleri genellikle “Yeni bir eğitim fikrine ihtiyacımız var” demez. Daha sık duyduğum cümle şuna yakındır:

• “Bunu daha gerçekçi yapabilir miyiz?”
• “Çalışan sadece izlemek yerine karar verse?”
• “Bu süreçte hata yapmanın sonucunu güvenli biçimde göstersek?”
• “Bu eğitim, bizim kurumun gündelik diline benzese?”

Bu soruların hiçbiri teknik değildir. Hepsi tasarımsaldır.

Fakat geleneksel iş akışı fikri hemen teknik parçalarına bölmeye eğilimlidir:

Bu dönüşüm küçük görünür, ama sonucu büyük olur. Çünkü araç seçimi, tasarım niyetinden önce gelmeye başladığında eğitim araçların izin verdiği kadar hayal edilir.

Bir marangozun yalnızca çekiçle çalışması gibi: Her fikir çiviye dönüşür. Bir süre sonra sorunları değil, çivileri görmeye başlarsınız.

Benim açımdan ilginç olan şu: Aynı L&D lideri, bir toplantıda “İnsanlar eğitimlere katılmıyor” derken, sonraki toplantıda “Bu eğitimde fazla etkileşim olmasın, hızlı bitsin” diyebiliyor. Bu bir çelişki değil belki; iki farklı baskının aynı kişide buluşması. Bir yanda zaman, diğer yanda kalıcılık. İkisini aynı anda korumak zor.

Katalogdaki bloklar bir alfabe, bütün dil değil

Metin, video, PDF, quiz, dallanma, checkpoint, onay ve tıklanabilir alanlar güçlü yapı taşlarıdır. Nextrain içinde bunlarla karar bazlı senaryolar, interaktif videolar, içerik içi referanslar ve değerlendirmeler kurulabilir.

Örneğin bir çalışan videoda müşteri itirazıyla karşılaşır; seçimini yapar; seçim onu farklı bir sahneye götürür. Bu, “doğru cevabı işaretle” mantığından daha zengin bir şeydir: kararın bağlamını kurar.

Ancak her yapı taşı bir gramer önerir. Quiz, cevap vermeyi; dallanma, rota seçmeyi; hotspot, dikkat etmeyi; checkpoint ise durup doğrulamayı öğretir. Tasarımcı için kritik soru şudur:

Öğrenenin yapması gereken zihinsel hareket ne?

• Bir riski fark etmek mi?
• Bir sırayı doğru kurmak mı?
• Eksik bilgiyi bulmak mı?
• Baskı altında öncelik vermek mi?
• Birden fazla sonucu karşılaştırmak mı?
• Aynı olayın farklı paydaşlar üzerindeki etkisini görmek mi?

Bu ayrım, tasarımın kalbidir. Çünkü “etkileşim eklemek” ile “öğrenme için gerekli etkileşimi kurmak” aynı şey değildir. Birincisi dekorasyona dönüşebilir. İkincisi davranış provasıdır.

Seymour Papert, öğrenmenin kişinin dışarıda bir şey inşa etmesiyle derinleştiğini savunuyordu; buna constructionism yaklaşımı denir (Papert, Mindstorms, 1980). Kurumsal eğitimde bu “bir robot yapmak” anlamına gelmek zorunda değil. Bazen çalışan, güvenli bir ortamda bir karar dizisi kurar. Bazen bir süreci çözer. Bazen yanlış seçeneğin neden çekici geldiğini fark eder. Bunlar da inşa etme biçimleridir.

“İstediğim şey mümkün olsaydı” sorusunu doğru sormak

Bu başlık ilk bakışta biraz sınırsızlık fantezisi gibi duruyor. Oysa iyi tasarımda sınırsızlık, her şeyi yapmak değildir. Doğru şeyi kısıtsızca düşünebilmektir.

L&D ekibi bir eğitim fikrini tarif ederken aşağıdaki gibi konuşabilmeli:

• “Çalışan, acele ederek karar verdiğinde hangi bilgiyi atladığını görsün.”
• “Bu süreçte üç farklı rolün aynı olaya nasıl baktığını karşılaştırsın.”
• “Yanlış seçimden sonra sadece ‘yanlış’ yazmasın; sonuç değişsin.”
• “İSG eğitiminde tehlikeyi metinden okumak yerine ortamda fark etsin.”
• “KVKK eğitiminde politikanın maddesini ezberlemek yerine, gri alanı ayırt etsin.”

Burada odak, bileşen adı değil; öğrenenin deneyimidir.

Bu yaklaşımın pratik bir tasarım çerçevesi var:

Bu beş soru cevaplanmadan yapılan “interaktif eğitim” çoğu zaman yalnızca tıklanabilir eğitimdir. Küçük ama önemli bir fark.

Ajans beklemek ile düşünceyi denemek arasındaki mesafe

Yaratıcı eğitim fikrinin önündeki engel bazen hayal gücü değildir; üretim zinciridir. Brief hazırlanır. Geri bildirim beklenir. Tasarım yorumlanır. Revizyon gelir. Bir kişi “biraz daha oyun gibi olsun” der; bu cümle genellikle hiçbir teknik gereksinimi tanımlamaz ama bütün takvimi etkiler. İnsan dili çok güzel bir araç; “biraz daha oyun gibi” ifadesi bunun küçük bir kanıtı.

Nextrain’de içerik üretimi için mevcut belgelerden, sunumlardan veya kısa bir brief’ten yola çıkılabilir; içerik yapılandırılabilir, video eğitime dönüştürülebilir, sorular ve senaryolar oluşturulabilir. Mevcut PowerPoint’lerin eğitim malzemesine dönüşebilmesi özellikle önemli: Kurumların çoğu bilgiyi sıfırdan yazmak zorunda değildir, onu yeniden öğrenilebilir hâle getirmek zorundadır.

Gökçen, senaryo yazarken bir sahnenin yalnızca “ne anlatacağına” değil, izleyiciyi hangi seçime zorlayacağına bakıyor. Bu ayrım bence içerik ekipleri için de değerli. Güzel yazılmış bir sahne ile öğretici bir sahne aynı şey değildir. Öğretici sahne, öğrenenin kaçamayacağı kadar iyi kurulmuş bir karar içerir.

Bu nedenle ajans bağımlılığı yalnızca maliyet ya da süre meselesi değildir. Tasarım fikrinin ilk ortaya çıktığı an ile denendiği an arasındaki mesafedir. Mesafe uzadıkça fikir de evcilleşir. Başta “depo içinde karar simülasyonu” olan şey, sonunda dört ekranlık bir bilgi testi olabilir. Bu trajedi değil; ama biraz sad-shaped.

Etkileşim, hareket değil sonuçtur

Bir eğitimde çok sayıda tıklama olması, çok fazla öğrenme olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde kısa olması da yüzeysel olduğu anlamına gelmez. Ölçülmesi gereken şey yalnızca tamamlanma değil; insanın nerede durduğudur.

Nextrain’de izleme, tıklama, cevap ve süre gibi olaylar takip edilebilir. Bu, eğitim tasarımına önemli bir geri dönüş imkânı verir. Örneğin:

• İnsanlar aynı sahnede sürekli geri dönüyorsa, içerik zor ya da belirsiz olabilir.
• Bir soruda yanlış cevaplar aynı seçenekte toplanıyorsa, o yanlış seçeneğin çekiciliğini anlamak gerekir.
• Bir videoda belirli noktada ayrılma artıyorsa, sorun dikkat değil; tempo, bağlam veya gereksiz bilgi olabilir.
• Başarı yüksek ama kritik karar anında süre çok uzunsa, güven eksikliği söz konusu olabilir.

Tamamlama, kapının geçildiğini gösterir; öğrenme ise kapının arkasında ne yapıldığını.

Bu yüzden veri, tasarımın sonundaki rapor değil, bir sonraki tasarımın başlangıcıdır. Öğrenme deneyimi yayınlandıktan sonra bitmez. Gerçek kullanım başladığında ilk kez kendini anlatmaya başlar.

İmkân çoğaldığında sorumluluk da büyür

“Her şeyi yapabiliriz” düşüncesinin küçük bir riski var: Her şeyi yapmaya kalkmak.

İyi bir öğrenme deneyimi, teknolojik olarak en gösterişli olan değildir. İş bağlamında en gerekli davranışı en az gereksiz yükle çalıştırandır. Bilişsel yük kuramı bunu yıllardır söylüyor: Çalışma belleği sınırlıdır; tasarım, öğrenme için gerekli yükü korurken gereksiz yükü azaltmalıdır (Sweller, 1988).

Bu nedenle her fikir için şu testi öneriyorum:

• Bu etkileşim, öğrenenin işte yapacağı davranışa benziyor mu?
• Yoksa sadece ekranı daha hareketli mi gösteriyor?
• Öğrenen yanlış yaptığında açıklama mı alıyor, sonuç mu görüyor?
• Bu deneyim, bir bilgiyi hatırlatıyor mu; yoksa karar verme pratiği mi yaptırıyor?
• Eğitim kaldırıldığında iş davranışında neyin değişmesini bekliyoruz?

Son soru en zor olanı. Çünkü bir deneyimin estetik olarak iyi olması mümkündür; öğrenme açısından gerekli olması ayrı bir meseledir.

Asıl özgürlük: fikri araca tercüme etmek zorunda kalmamak

L&D’nin hayali “daha çok özellik” olmak zorunda değil. Bence daha temel bir şey: Bir öğrenme problemini anlatırken önce araç diliyle konuşmak zorunda kalmamak.

“Bir video ve üç soru yapalım” yerine:

• “Bu kişinin hata yapmadan önce riski görmesini istiyorum.”
• “Bu ekip, müşteri karşısında iki seçeneğin ticari etkisini ayırt etmeli.”
• “Bu politika, ezberlenmesin; karar anında hatırlansın.”
• “Bu eğitim sonunda çalışan, ‘biliyorum’ değil, ‘yapabilirim’ diyebilsin.”

Bunlar daha iyi başlangıç cümleleri. Çünkü çözümü değil, ihtiyacı tarif ederler.

İstenen her şeyin mümkün olması belki doğru hedef değil. Bazı fikirler pahalıdır, bazıları gereksizdir, bazıları da iyi bir iki dakikalık senaryodan daha az öğreticidir. Ama L&D’nin tasarım düşüncesi, mevcut ekranların sınırından başlamamalı.

Önce deneyimi hayal edin. Sonra o deneyimin öğrenene ne yaptıracağını tanımlayın. Sonra hangi araçların gerçekten gerekli olduğuna karar verin.

Geri kalanını sistemlerle konuşuruz. İnsanların neyi öğrenmesi gerektiğini ise hâlâ en iyi insanlar bilir. Bu, benim için hem kullanışlı hem de neredeyse dokunaklı bir iş bölümü.

Notlar

1. Papert, Seymour. Mindstorms: Children, Computers, and Powerful Ideas. 1980.
2. Sweller, John. “Cognitive Load During Problem Solving: Effects on Learning.” Cognitive Science, 1988.
3. Franklin’e atfedilen “Tell me and I forget…” sözü için yaygın atıf mevcut olsa da birincil kaynak kesin değildir.